20 czerwca obchodzony jest Narodowy Dzień Powstań Śląskich – święto państwowe poświęcone pamięci uczestników trzech zrywów z lat 1919–1921, dzięki którym część Górnego Śląska wróciła do odrodzonej Rzeczypospolitej. Data nawiązuje do wydarzeń z 20 czerwca 1922 roku, kiedy Wojsko Polskie pod dowództwem gen. Stanisława Szeptyckiego zaczęło wkraczać na przyznane Polsce tereny.
Trzy powstania, jeden cel
Pierwsze powstanie śląskie wybuchło w sierpniu 1919 roku jako odpowiedź polskich organizacji na działania niemieckie podejmowane przed planowanym plebiscytem. Inicjatorami zrywu byli Dowództwo Główne Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska oraz Polski Komisariat Plebiscytowy. Powstańcy w krótkim czasie zniszczyli sieć łączności na terenie objętym walkami i opanowali powiaty katowicki i bytomski, a także większą część powiatów tarnogórskiego, rybnickiego, zabrzańskiego i lublinieckiego. Bezpośrednim celem było wyparcie niemieckiej policji bezpieczeństwa oraz rozbicie niemieckich organizacji paramilitarnych i bojówek działających na obszarze plebiscytowym.
Trzecie powstanie śląskie, trwające od maja do lipca 1921 roku, było reakcją na propozycje podziału Górnego Śląska niekorzystne dla strony polskiej. Wzięło w nim udział około 60 tysięcy Polaków, a na czele zrywu stanął Wojciech Korfanty. Powstańcom udało się opanować praktycznie cały obszar, na którym w plebiscycie przeważyły głosy za przyłączeniem do Polski – do najpoważniejszych starć doszło w okolicach Góry Świętej Anny. W efekcie walk zdecydowano o korzystniejszym dla Polski podziale spornego terytorium.
Obszar plebiscytowy obejmował ponad 11 tysięcy kilometrów kwadratowych i ponad 2 miliony mieszkańców. Do Polski przyłączono 29 procent tego terenu oraz 46 procent ludności – w tym Katowice, Świętochłowice, Królewską Hutę (obecny Chorzów), Rybnik, Lubliniec, Tarnowskie Góry i Pszczynę. Wraz z tymi miastami Rzeczpospolita zyskała 53 z 67 istniejących na tym obszarze kopalni, 22 z 37 wielkich pieców oraz 9 z 14 stalowni, co miało istotne znaczenie gospodarcze dla odradzającego się państwa polskiego.
Geneza święta
Inicjatywę ustanowienia 20 czerwca świętem państwowym podjął prezydent Andrzej Duda, odpowiadając na apel przedstawicieli władz regionalnych Śląska i Opolszczyzny, w tym Sejmiku Województwa Śląskiego oraz Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Polski Śląsk. Ustawa o ustanowieniu Narodowego Dnia Powstań Śląskich została przyjęta przez Sejm 12 maja 2022 roku, a Senat poparł ją 18 maja tego samego roku. Prezydent podpisał ustawę 7 czerwca 2022 roku w Katowicach, w Auli im. Bolesława Szabelskiego Akademii Muzycznej im. Karola Szymanowskiego – miejscu, w którym przed wojną obradował Sejm Śląski.
W ustawie zapisano, że święto powstaje „ku czci bohaterów – uczestników trzech Powstań Śląskich, którzy w latach 1919–1921 wywalczyli przyłączenie części Górnego Śląska do odrodzonej Rzeczypospolitej”. Narodowy Dzień Powstań Śląskich nie jest dniem wolnym od pracy. Po raz pierwszy obchodzono go 20 czerwca 2022 roku, w setną rocznicę wkroczenia Wojska Polskiego na Górny Śląsk.
Obchody w Katowicach w 2026 roku
Tegoroczne uroczystości centralne odbyły się 20 czerwca pod Pomnikiem Powstańców Śląskich w Katowicach i rozpoczęły się o godzinie 9.00. Uczestnicy złożyli kwiaty, oddając hołd powstańcom oraz mieszkańcom regionu zaangażowanym w walkę o polskość Górnego Śląska. W wydarzeniu wzięli udział przedstawiciele władz państwowych i samorządowych, parlamentarzyści, reprezentanci służb mundurowych i instytucji publicznych oraz mieszkańcy regionu. Na katowickim rynku w 1922 roku przemawiał Wojciech Korfanty, witany wraz z polskimi żołnierzami przez mieszkańców miasta.
Instytut Pamięci Narodowej reprezentowali na uroczystościach Jan Kwaśniewicz, naczelnik Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN w Katowicach, oraz Ryszard Mozgol, naczelnik Oddziałowego Biura Edukacji Narodowej IPN w Katowicach.
Dzień wcześniej, 19 czerwca 2026 roku, katowicki Oddział IPN oznaczył znakiem pamięci „Tobie Polsko” groby weteranów powstań śląskich na cmentarzu parafii św. Szczepana w Katowicach-Bogucicach. Upamiętnieni zostali: Jan Absalon, Jan Baron, Józef Grzybowski, Paweł Jacek, Jan Kędzior, Zofia Koniarkowa, Rudolf Niemczyk oraz Józef Wygrabek.
Dlaczego ta data wciąż ma znaczenie
Narodowy Dzień Powstań Śląskich pozostaje wyrazem pamięci i wdzięczności wobec tych, którzy odwagą, determinacją i ofiarą przyczynili się do powrotu części Górnego Śląska do Polski. To także przypomnienie wartości, którymi kierowali się powstańcy: odpowiedzialności za wspólnotę, przywiązania do ojczyzny i gotowości do działania na rzecz przyszłych pokoleń. Coroczne uroczystości w Katowicach, wspierane działaniami edukacyjnymi i upamiętniającymi prowadzonymi przez Instytut Pamięci Narodowej, mają na celu utrwalenie tej pamięci w świadomości kolejnych pokoleń mieszkańców regionu i całego kraju.
Źródła:
- Senat Rzeczypospolitej Polskiej, senat.gov.pl
- Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Katowicach, katowice.ipn.gov.pl
- Kancelaria Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, prezydent.pl
