Dlaczego warto z niego korzystać?
Zebraliśmy w jednym miejscu terminy dotyczące dokumentów archiwalnych, relacji rodzinnych, ustrojów dawnej Polski oraz metod badawczych stosowanych przez genealogów. Słownik pomoże odczytać znaczenie zapisów w aktach urodzenia, małżeństwa i zgonu, zrozumieć różnicę między pokrewieństwem a powinowactwem, a także odnaleźć się w gąszczu pojęć takich jak GEDCOM, probant czy linia patrylinearna.
Wracaj do niego za każdym razem, gdy natrafisz na nieznane słowo — to Twoja baza wiedzy na drodze do odnalezienia korzeni rodzinnych.
| Pojęcie | Definicja |
|---|---|
| Akt chrztu | Kościelny zapis udzielenia sakramentu chrztu, w księgach metrykalnych zwykle łączony z aktem urodzenia. |
| Akt małżeństwa | Dokument potwierdzający zawarcie związku małżeńskiego, zawierający dane nowożeńców, ich rodziców i świadków. |
| Akt metrykalny | Urzędowy zapis chrztu (urodzenia), małżeństwa lub zgonu prowadzony przez parafię (akta kościelne) lub urząd stanu cywilnego (akta cywilne). |
| Akt urodzenia | Dokument rejestrujący fakt urodzenia danej osoby, zawierający dane dziecka, rodziców i często chrzestnych. |
| Akt zgonu | Dokument rejestrujący śmierć danej osoby, zawierający datę, miejsce zgonu oraz dane zmarłego i osoby zgłaszającej. |
| Akta hipoteczne | Dokumenty dotyczące własności nieruchomości, zawierające informacje o właścicielach i transakcjach na przestrzeni lat. |
| Akta naturalizacyjne | Dokumenty potwierdzające nabycie obywatelstwa danego kraju przez osobę urodzoną poza nim; istotne w genealogii emigracyjnej. |
| Akta sądowe | Dokumenty wytworzone przez sądy, np. akta spadkowe, hipoteczne czy procesowe, przydatne w badaniach genealogicznych. |
| Akta wojskowe | Dokumenty związane ze służbą wojskową przodka, np. karty mobilizacyjne, listy poborowych, akta personalne. |
| Antroponimia | Dział onomastyki zajmujący się nazwami osobowymi - imionami, nazwiskami i przezwiskami. |
| Archiwum Akt Nowych (AAN) | Polskie archiwum państwowe w Warszawie gromadzące dokumenty wytworzone od końca XVIII wieku do czasów współczesnych, w tym akta instytucji centralnych XIX i XX wieku. |
| Archiwum diecezjalne | Archiwum kościelne przechowujące księgi metrykalne i dokumenty parafialne danej diecezji |
| Archiwum Dokumentów Elektronicznych (ADE) | Polskie archiwum państwowe odpowiedzialne za gromadzenie, przechowywanie i udostępnianie dokumentacji powstającej w postaci elektronicznej. |
| Archiwum Główne Akt Dawnych (AGAD) | Centralne archiwum państwowe w Warszawie przechowujące dokumenty historyczne istotne dla badań genealogicznych i historycznych, sięgające okresu przedrozbiorowego. |
| Archiwum państwowe | Instytucja przechowująca i udostępniająca dokumenty historyczne, w tym akta metrykalne i administracyjne, wytworzone przez urzędy i instytucje danego regionu lub kraju |
| Arolsen Archives – International Center on Nazi Persecution | Międzynarodowa instytucja archiwalna z siedzibą w Bad Arolsen w Niemczech, posiadająca największy na świecie zbiór dokumentów dotyczących ofiar prześladowań nazistowskich, pracy przymusowej i osób przesiedlonych po 1945 roku; umożliwia bezpłatne poszukiwania dla ofiar i ich rodzin. |
| Ascendent | Przodek danej osoby w linii wstępnej (rodzic, dziadek, pradziadek itd.). |
| Badania DNA | Analizy materiału genetycznego wykonywane w celu potwierdzenia lub ustalenia pokrewieństwa i pochodzenia rodzinnego. |
| Centralne Archiwum Wojskowe | Polska instytucja archiwalna przechowująca dokumenty dotyczące służby wojskowej, wykorzystywane w genealogii wojskowej. |
| Cmentarz | Wydzielony obszar przeznaczony do chowania zmarłych, którego inskrypcje nagrobne stanowią cenne, choć wtórne, źródło informacji genealogicznych. |
| Cmentarz komunalny | Cmentarz zarządzany przez gminę lub miasto, dostępny dla mieszkańców niezależnie od wyznania. |
| Cmentarz parafialny | Cmentarz znajdujący się pod zarządem parafii, przeznaczony zwykle dla jej mieszkańców i wiernych danego wyznania. |
| Deportacja | Przymusowe przesiedlenie osoby lub grupy osób na inny obszar, często pod nadzorem władz państwowych, stosowane historycznie m.in. wobec więźniów politycznych i grup narodowościowych. |
| Descendent | Potomek danej osoby w linii zstępnej (dziecko, wnuk, prawnuk itd.). |
| Diecezja | Jednostka administracji kościelnej wyższego rzędu, obejmująca wiele parafii, nadzorowana przez biskupa. |
| Drzewo genealogiczne | Graficzne przedstawienie powiązań rodzinnych między przodkami i potomkami danej osoby. |
| Dynastia | Ród panujący, w którym władza (np. tron) przechodzi z pokolenia na pokolenie w obrębie jednej rodziny. |
| Dziecko nieślubne | Określenie historyczne dziecka urodzonego poza małżeństwem, często odnotowywane w aktach metrykalnych. |
| Ellis Island | Wyspa w porcie Nowego Jorku, gdzie w latach 1892–1954 funkcjonował główny amerykański punkt kontroli imigrantów; listy osób przybywających tą drogą są ważnym źródłem w badaniach genealogii emigracyjnej. |
| Emigracja | Wyjazd z kraju ojczystego w celu osiedlenia się na stałe lub na dłuższy czas w innym państwie. |
| Fakty genealogiczne | Potwierdzone informacje o dacie, miejscu i okolicznościach wydarzeń z życia przodka (urodzenie, ślub, zgon), ustalone na podstawie źródeł. |
| Filiacja | Określenie pochodzenia danej osoby od konkretnych rodziców, czyli wskazanie relacji „dziecko – rodzice” w zapisie genealogicznym. |
| GEDCOM | Standardowy format pliku komputerowego służący do zapisu i wymiany danych genealogicznych między różnymi programami. |
| Genealog | Osoba zajmująca się badaniem historii rodzin i ustalaniem powiązań pokrewieństwa. |
| Genealogia | Nauka i praktyka badania historii rodziny oraz powiązań pokrewieństwa między jej członkami. |
| Genealogia DNA | Metoda badania pokrewieństwa i pochodzenia przy wykorzystaniu analizy materiału genetycznego. |
| Genealogia emigracyjna | Dział genealogii skupiający się na badaniu losów przodków, którzy wyemigrowali z kraju, na podstawie list pasażerów, akt naturalizacyjnych i innych dokumentów związanych z migracją. |
| Genealogia rodzinna | Badanie historii i powiązań pokrewieństwa w obrębie jednej, konkretnej rodziny. |
| Genealogia wojskowa | Dział genealogii zajmujący się badaniem służby wojskowej przodków na podstawie akt wojskowych, list poborowych i dokumentów personalnych. |
| Genealogia wstępująca | Metoda badawcza polegająca na poszukiwaniu przodków danej osoby, krok po kroku w głąb historii. |
| Genealogia zstępująca | Metoda badawcza polegająca na ustalaniu wszystkich potomków danego przodka. |
| Genetyka | Nauka o dziedziczności i zmienności organizmów, wykorzystywana w genealogii do potwierdzania pokrewieństwa metodami DNA. |
| Genogram | Schemat rodzinny przedstawiający nie tylko relacje pokrewieństwa, ale także cechy i wzorce w rodzinie (np. choroby, zawody). |
| Gmina | Podstawowa jednostka samorządu terytorialnego, w której prowadzone były m.in. księgi ludności stałej. |
| Heraldyka | Nauka o herbach, ich symbolice i zasadach tworzenia, pomocna w badaniach genealogicznych rodzin szlacheckich. |
| Herb rodowy | Znak heraldyczny przypisany rodowi szlacheckiemu, dziedziczony w obrębie rodziny. |
| II Rzeczpospolita | Państwo polskie istniejące w latach 1918-1939, po odzyskaniu niepodległości. |
| Imigracja | Przybycie i osiedlenie się w danym kraju osób pochodzących z innego państwa. |
| Indeks (skorowidz) | Alfabetyczny spis nazwisk znajdujących się w księdze metrykalnej, ułatwiający odnalezienie konkretnego aktu. |
| Instytut Pamięci Narodowej (IPN) | Polska instytucja państwowa zajmująca się badaniem i dokumentowaniem najnowszej historii Polski, w tym zbrodni nazistowskich i komunistycznych, oraz udostępniająca archiwa z tego okresu. |
| Inwentarz pośmiertny | Spis majątku pozostałego po zmarłym, sporządzany dla celów spadkowych. |
| Koicja | Historyczny termin oznaczający związek (współżycie) kobiety i mężczyzny niesformalizowany małżeństwem, którego skutkiem mogło być potomstwo nieślubne. |
| Kołowy wykres przodków | Graficzna forma drzewa genealogicznego, w której przodkowie są ułożeni w koncentrycznych kręgach wokół osoby centralnej (probanta). |
| Koperta dowodowa | Dokumentacja archiwalna prowadzona dla osoby w związku z wydaniem dokumentu tożsamości (np. dowodu osobistego), zawierająca dane osobowe, fotografie i wnioski. |
| Korespondencja | Zachowane listy i pisma rodzinne, będące źródłem informacji o relacjach, wydarzeniach i okolicznościach życia przodków. |
| Kronika | Chronologiczny zapis wydarzeń, prowadzony np. przez rodzinę, parafię lub miejscowość, stanowiący cenne źródło informacji genealogicznych i historycznych. |
| Królestwo Polskie (Kongresowe) | Twór państwowy istniejący 1815-1918 w zaborze rosyjskim, posiadający odrębną administrację i akta stanu cywilnego. |
| Krzyże Bruśnieńskie | Charakterystyczne kamienne krzyże i nagrobki wykonywane od XIX wieku przez kamieniarzy z ośrodka w Bruśnie na Roztoczu, spotykane na cmentarzach południowo |
| Księga ludności stałej | Rejestr mieszkańców gminy prowadzony od XIX/XX w., dokumentujący miejsce zamieszkania i zmiany adresów. |
| Księga metrykalna | Tom zawierający akty chrztów, małżeństw i zgonów prowadzony przez parafię lub urząd stanu cywilnego. |
| Księgi meldunkowe | Rejestry prowadzone przez administrację lokalną, dokumentujące miejsce zamieszkania i zmiany adresów mieszkańców. |
| Księgi parafialne | Księgi prowadzone przez parafie, zawierające akta chrztów, małżeństw i zgonów mieszkańców danego terenu. |
| Kwerenda | Poszukiwanie określonych informacji w zasobach archiwalnych, bibliotecznych lub urzędowych. |
| Legitymacja | Dokument tożsamości lub przynależności do danej organizacji, instytucji czy zawodu, zawierający dane osobowe posiadacza. |
| Liber baptisatorum | Łacińska nazwa księgi chrztów prowadzonej w parafiach rzymskokatolickich. |
| Liber copulatorum | Łacińska nazwa księgi małżeństw prowadzonej w parafiach rzymskokatolickich. |
| Liber mortuorum | Łacińska nazwa księgi zmarłych prowadzonej w parafiach rzymskokatolickich. |
| Linia boczna | Pokrewieństwo wynikające z posiadania wspólnego przodka, lecz nie w linii prostej (np. kuzynostwo). |
| Linia matrylinearna | Pokrewieństwo śledzone wyłącznie przez przodkinie i potomkinie rodu w linii kobiecej (matka – córka). |
| Linia męska | Pokrewieństwo śledzone wyłącznie przez przodków i potomków rodu płci męskiej (ojciec – syn); odpowiednik linii patrylinearnej. |
| Linia patrylinearna | Pokrewieństwo śledzone wyłącznie przez przodków i potomków rodu w linii męskiej (ojciec – syn); odpowiednik linii męskiej. |
| Linia prosta | Pokrewieństwo łączące osoby pochodzące jedna od drugiej, np. rodzic – dziecko – wnuk; obejmuje zarówno linię wstępną, jak i zstępną. |
| Linia wstępna | Ciąg pokrewieństwa prowadzący od danej osoby do jej przodków. |
| Linia zstępna | Ciąg pokrewieństwa prowadzący od danej osoby do jej potomków. |
| Listy pasażerów | Dokumenty rejestrujące osoby podróżujące statkami, m.in. emigrantów, wykorzystywane w badaniach genealogicznych do śledzenia migracji przodków. |
| Małżeństwo | Związek prawny między dwiema osobami, zawierany zwykle przed duchownym lub urzędnikiem stanu cywilnego, rejestrowany w aktach metrykalnych jako jedno z trzech podstawowych zdarzeń w życiu człowieka (obok urodzenia i zgonu). |
| Metryka | Urzędowy lub kościelny zapis urodzenia, małżeństwa albo zgonu danej osoby; podstawowe źródło genealogiczne. |
| Metryka miejska/cyrkularna | Historyczne określenie ksiąg metrykalnych prowadzonych przez administrację w zaborze austriackim. |
| Mieszczanin | Mieszkaniec miasta posiadający prawa miejskie, odróżniany od szlachty i ludności wiejskiej. |
| Międzynarodowy Dzień Archiwów | Święto obchodzone 9 czerwca, ustanowione przez Międzynarodową Radę Archiwów (ICA) dla podkreślenia roli archiwów w ochronie dziedzictwa dokumentacyjnego. |
| Mikrofilm | Forma zapisu dokumentów na kliszy fotograficznej, stosowana do digitalizacji i ochrony ksiąg metrykalnych. |
| Muzeum Emigracji w Gdyni | Polska instytucja muzealna dokumentująca historię polskiej emigracji, w tym wyjazdów za ocean z portu w Gdyni w okresie międzywojennym. |
| Nagrobek | Budowla lub płyta stawiana na grobie, zawierająca zwykle imię, nazwisko, daty życia zmarłego oraz inskrypcję. |
| Narodowe Archiwum Cyfrowe (NAC) | Polska instytucja archiwalna gromadząca i udostępniająca fotografie, filmy i nagrania dźwiękowe dokumentujące historię Polski od XIX wieku. |
| Nekrolog | Ogłoszenie informujące o śmierci danej osoby, publikowane w prasie lub w formie obwieszczenia, zawierające często dane o rodzinie zmarłego. |
| Nieślubny | Określenie dziecka urodzonego poza małżeństwem rodziców, historycznie odnotowywane w aktach metrykalnych. |
| Okres staropolski | Czas przed rozbiorami Polski (do 1795 r.), gdy podstawowym źródłem genealogicznym były głównie księgi kościelne. |
| Onomastyka | Nauka o nazwach własnych, w tym o pochodzeniu i znaczeniu imion oraz nazwisk. |
| Paleografia | Nauka o dawnym piśmie, niezbędna do odczytywania starych dokumentów i ksiąg metrykalnych. |
| Pamiętnik | Osobisty zapis wydarzeń i przeżyć prowadzony przez daną osobę, stanowiący źródło genealogiczne o charakterze prywatnym i subiektywnym. |
| Parafia | Podstawowa jednostka administracji kościelnej, w której prowadzono księgi metrykalne mieszkańców danego obszaru. |
| Patronimik | Nazwisko lub przezwisko utworzone od imienia ojca (np. Janowicz - syn Jana). |
| Pokrewieństwo | Więź biologiczna między osobami wynikająca ze wspólnego pochodzenia. |
| Potomek | Osoba pochodząca od danego przodka w linii zstępnej (dziecko, wnuk, prawnuk itd.). |
| Potomkowie | Liczba mnoga od „potomek”; ogół osób pochodzących od danego przodka w linii zstępnej. |
| Powiat | Jednostka administracyjna wyższego rzędu niż gmina, grupująca kilka gmin lub miast. |
| Powinowaci | Osoby związane powinowactwem, czyli więzią prawną powstałą wskutek małżeństwa. |
| Powinowactwo | Więź prawna powstała w wyniku małżeństwa, łącząca krewnych jednego małżonka z drugim małżonkiem. |
| Probant | Osoba, od której zaczyna się badanie genealogiczne i względem której opisuje się pokrewieństwo wszystkich pozostałych osób w drzewie. |
| Przesiedlenie | Zmiana miejsca zamieszkania danej osoby lub grupy ludności na inny obszar, dokonywana z różnych przyczyn (administracyjnych, gospodarczych, wojennych); w odróżnieniu od wysiedlenia czy deportacji nie musi mieć charakteru przymusowego, choć w historii Polski najczęściej kojarzona jest z akcjami planowanymi i nadzorowanymi przez władze państwowe (np. przesiedlenia ludności po zmianach granic po 1945 roku). |
| Przodek | Osoba, od której dana osoba pochodzi w linii wstępnej (rodzic, dziadek, pradziadek itd.). |
| Przodkowie | Liczba mnoga od „przodek”; ogół osób, od których dana osoba pochodzi w linii wstępnej. |
| Regest | Skrócone streszczenie treści dokumentu historycznego, ułatwiające jego identyfikację bez konieczności odczytania całości. |
| Rejestry podatkowe | Dokumenty administracyjne zawierające wykazy osób zobowiązanych do płacenia podatków, wykorzystywane w badaniach genealogicznych do ustalania miejsca zamieszkania i statusu majątkowego przodków. |
| Relacja kołowa | Sposób przedstawienia powiązań rodzinnych w formie okręgów, np. w kołowym wykresie przodków, pokazujący stopień pokrewieństwa względem osoby centralnej. |
| Repatriacja | Powrót do kraju ojczystego osób, które wcześniej znalazły się poza jego granicami wskutek wojny, zmiany granic lub przesiedleń, połączony zwykle z nabyciem lub potwierdzeniem obywatelstwa. |
| Rodowód | Udokumentowany ciąg pokoleń wskazujący pochodzenie danej osoby od konkretnych przodków. |
| Rodzeństwo | Dzieci tych samych rodziców (rodzeństwo rodzone) lub mające wspólnego tylko jednego z rodziców (rodzeństwo przyrodnie). |
| Rodzice chrzestni (kumowie) | Osoby towarzyszące dziecku przy sakramencie chrztu, podejmujące zobowiązania wobec dziecka i Kościoła. |
| Rodzina | Grupa osób połączonych więzami pokrewieństwa, powinowactwa lub przysposobienia, najczęściej obejmująca rodziców i dzieci. |
| Ród szlachecki | Wspólnota rodzinna pochodząca od jednego przodka, posiadająca status szlachecki i często własny herb. |
| Sądy grodzkie | Dawne sądy o szerszych kompetencjach niż ziemskie, zajmujące się m.in. sprawami karnymi i niespornymi, prowadzące własne księgi wpisów. |
| Sądy miejskie | Sądy działające w miastach na mocy prawa miejskiego, rozstrzygające sprawy mieszczan i prowadzące księgi miejskie z zapisami o transakcjach i sprawach spadkowych. |
| Sądy ziemskie | Dawne sądy szlacheckie rozpatrujące sprawy majątkowe i własnościowe szlachty, prowadzące księgi z zapisami istotnymi dla genealogii rodów. |
| Spis ludności | Urzędowy wykaz mieszkańców danego obszaru, sporządzany okresowo, np. spis powszechny. |
| Status animarum | Spis ludności parafii prowadzony przez duchownych, zawierający informacje o mieszkańcach poszczególnych domów. |
| Sygnatura archiwalna | Unikalny symbol identyfikujący jednostkę archiwalną (np. księgę lub teczkę) w zasobie archiwum. |
| Szlachcic | Członek stanu szlacheckiego, posiadający dziedziczne przywileje prawne i często herb rodowy. |
| Szukajwarchiwach.pl | Portal internetowy polskich archiwów państwowych umożliwiający przeszukiwanie opisów i skanów zasobu archiwalnego, w tym ksiąg metrykalnych, online. |
| Szukamkrewnych.pl | Serwis internetowy poświęcony tematyce genealogicznej, gromadzący materiały, narzędzia i wskazówki pomocne w poszukiwaniu przodków i historii rodzin. |
| Świadectwo szkolne | Dokument potwierdzający przebieg i wyniki edukacji danej osoby, przydatny w odtwarzaniu jej biografii. |
| Świadek | Osoba potwierdzająca swoją obecnością i podpisem zawarcie małżeństwa lub inne zdarzenie metrykalne. |
| Tablice genealogiczne | Uporządkowane zestawienie danych o przodkach lub potomkach, przedstawione zwykle w formie tabeli lub wykresu. |
| Testament | Dokument zawierający ostatnią wolę zmarłego dotyczącą podziału majątku, często wymieniający członków rodziny. |
| Towarzystwo genealogiczne | Organizacja społeczna lub naukowa skupiająca osoby zainteresowane genealogią, prowadząca badania, szkolenia i wydawnictwa z tej dziedziny. |
| Urząd Stanu Cywilnego (USC) | Instytucja państwowa odpowiedzialna za rejestrację urodzeń, małżeństw i zgonów oraz wydawanie odpisów aktów stanu cywilnego. |
| Wdowa/wdowiec | Osoba, której współmałżonek zmarł; status często odnotowywany w aktach małżeństw i zgonów. |
| Włościanin (chłop) | Historyczne określenie mieszkańca wsi zajmującego się rolnictwem, podlegającego dawniej obowiązkom pańszczyźnianym. |
| Województwo | Najwyższa jednostka podziału administracyjnego w Polsce, obejmująca powiaty i gminy. |
| Wykres przodków (rodowodowy) | Graficzne zestawienie przodków danej osoby, zwykle w układzie rozszerzającym się wstecz w czasie. |
| Wysiedlenie | Przymusowe usunięcie ludności z miejsca zamieszkania, decyzją władz, najczęściej w wyniku działań wojennych, zmian granic lub akcji administracyjnych. |
| Wywód przodków (tablica ascendentów) | Zestawienie przodków danej osoby w obu liniach – ojczystej i macierzystej – pokolenie po pokoleniu. |
| Zabory | Okres 1795-1918, w którym ziemie polskie były podzielone między Rosję, Prusy i Austrię, co wpływało na język i formę prowadzonych akt. |
| Zabór austriacki (Galicja) | Część ziem polskich pod panowaniem Austrii; akta metrykalne prowadzone często po niemiecku lub łacinie. |
| Zabór pruski | Część ziem polskich pod panowaniem Prus; akta metrykalne prowadzone najczęściej w języku niemieckim. |
| Zabór rosyjski | Część ziem polskich pod panowaniem Imperium Rosyjskiego; akta metrykalne prowadzone bywały w języku rosyjskim po 1868 r. |
| Źródło genealogiczne | Dokument lub materiał (np. akt metrykalny, spis ludności), na podstawie którego ustala się fakty genealogiczne. |
| Źródło wtórne | Materiał opracowany na podstawie źródeł pierwotnych (np. publikacja, indeks, opracowanie), wymagający weryfikacji z oryginałem. |
| Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma (ŻIH) | Polska instytucja naukowo-badawcza w Warszawie, gromadząca i udostępniająca dokumenty oraz materiały dotyczące historii i kultury Żydów polskich, w tym okresu Holokaustu. |
