Na ogrodzeniu siedziby Instytutu Pamięci Narodowej przy ulicy Słowackiego 18 w Rzeszowie eksponowana jest wystawa plenerowa poświęcona gen. broni Stanisławowi Maczkowi (1892–1994) — dowódcy 1. Dywizji Pancernej Polskich Sił Zbrojnych. Ekspozycja jest częścią szerszego projektu edukacyjnego IPN, który od kilku lat konsekwentnie przybliża postać jednego z najbardziej rozpoznawalnych polskich dowódców II wojny światowej — krajowym i zagranicznym odbiorcom.
Kim był generał Maczek?
Stanisław Maczek urodził się 31 marca 1892 r. w Szczercu pod Lwowem. Z wykształcenia był filozofem, lecz całe zawodowe życie poświęcił służbie wojskowej — historycy IPN nazywają go ojcem polskiej broni pancernej. Brał udział w I wojnie światowej, wojnie z Ukraińcami i wojnie polsko-bolszewickiej, a w odrodzonej Rzeczpospolitej zbudował karierę oficera zawodowego.
We wrześniu 1939 r. dowodził pierwszą wielką zmotoryzowaną jednostką Wojska Polskiego — 10. Brygadą Kawalerii. Formowana następnie na Wyspach Brytyjskich 1. Dywizja Pancerna walczyła we Francji w 1944 r. i wyzwalała miasta flandryjskie w Belgii i Holandii. Jako jedyna jednostka Polskich Sił Zbrojnych zakończyła szlak bojowy na terytorium Niemiec w 1945 r.
Żołnierze nazywali go „Bacą” — był wymagający, ale i opiekuńczy. Jego kolega i następca na stanowisku dowódcy dywizji, gen. Klemens Rudnicki, w jubileuszowej publikacji z okazji setnych urodzin generała napisał: „Maczek nigdy nie walczył o swoją sławę, czy swoje honory, nigdy nie sięgał po buławę hetmańską, a jednak wraz ze swoją Dywizją przeszedł do historii i legendy prawego żołnierza polskiego”.
Po wojnie — nie akceptując politycznych realiów pojałtańskiej Polski — wybrał los emigranta. Przez lata pracował fizycznie w Szkocji, by utrzymać rodzinę. Historycy IPN podkreślają, że bez skargi zniósł społeczną degradację. Zmarł w Edynburgu 11 grudnia 1994 r., mając 102 lata. Jego doczesne szczątki spoczywają wśród żołnierzy 1. Dywizji Pancernej na Polskim Honorowym Cmentarzu Wojskowym w Bredzie.
Wystawa — elementarna biografia w przestrzeni publicznej
Elementarna wystawa biograficzna „Stanisław Maczek” przygotowana została przez Oddziałowe Biuro Edukacji Narodowej IPN w Katowicach. Plansze prowadzą widza przez kolejne etapy życia i służby generała — od walk o niepodległość, przez kampanię wrześniową i szlak bojowy 1. Dywizji Pancernej, aż po lata emigracji i pośmiertne uhonorowanie. Materiał ikonograficzny pochodzi m.in. z Narodowego Archiwum Cyfrowego, Wojskowego Biura Historycznego im. gen. broni K. Sosnkowskiego, Archiwum IPN, zbiorów Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. W. Sikorskiego w Londynie, a także prywatnych kolekcji rodziny Maczków oraz europejskich archiwów miejskich z Belgii i Holandii.
Wystawę recenzowali dr Piotr Chmielowiec oraz dr hab. Filip Musiał. Dostępna jest w czterech wersjach językowych: polskiej, niderlandzkiej, francuskiej i chorwackiej — co świadczy o jej wyraźnie europejskim zasięgu.
Rzeszów — miasto szczególnie związane z „Bacą”
Rzeszów i region Podkarpacia łączy z generałem Maczkiem silna nić historyczna. 31 marca 2026 r., w 134. rocznicę jego urodzin, sala konferencyjna rzeszowskiego Oddziału IPN otrzymała imię generała. W uroczystości wzięli udział wnuczka generała Karolina Maczek-Skillen oraz zastępca prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski. Tego samego dnia zaprezentowano grę planszową „Czarna Dywizja” wydaną przez rzeszowski oddział IPN, przybliżającą dzieje bojowe 1. Dywizji Pancernej w latach 1944–1945. Stowarzyszeniu Rodzin 1. Polskiej Dywizji Pancernej przyznano medal Reipublicae Memoriae Meritum — odznaczenie za wybitny wkład w upamiętnianie historii narodu polskiego i wspieranie działalności edukacyjnej IPN.
Wystawa gościła również poza granicami kraju. W maju 2025 r. dr Marcin Bukała, naczelnik Oddziałowego Biura Edukacji Narodowej IPN w Rzeszowie, zaprezentował jej chorwacką wersję językową podczas Festiwalu Historycznego Kliofest w Zagrzebiu. Towarzyszył mu dr hab. Dariusz Iwaneczko, dyrektor rzeszowskiego IPN. Podczas Nocy Muzeów 2026 — 16 maja 2026 r. — ekspozycja była ponownie dostępna przy ul. Słowackiego 18 w Rzeszowie. Towarzyszyły jej rekonstrukcje historyczne i dioramy dotyczące 1. Dywizji Pancernej, gra miejska „10. Brygada Kawalerii Pancernej w Rzeszowie” oraz prezentacja multimedialna poświęcona płk. Janowi Kotowiczowi.
Projekt Szlaki Nadziei — ponad 50 krajów
Cała ta aktywność edukacyjna wokół osoby gen. Maczka wpisuje się w projekt IPN „Szlaki Nadziei. Odyseja wolności”, realizowany w latach 2022–2026 i obejmujący swym zasięgiem ponad 50 państw. IPN określa go jako przykład polityki historycznej skierowanej do wymagającego, międzynarodowego odbiorcy.
Wystawa do wypożyczenia
Rzeszowski Oddział IPN udostępnia wystawę nieodpłatnie instytucjom i organizacjom zainteresowanym jej prezentacją. Kontakt w sprawach wypożyczeń i organizacji zajęć edukacyjnych: tel. 17 860-60-54.
Źródła: B2BData.pl Agencja Informacyjna
