9 czerwca na całym świecie obchodzony jest Międzynarodowy Dzień Archiwów. W Polsce tegoroczne obchody mają wyjątkowy wymiar – archiwa państwowe zapraszają nie tylko na dni otwarte, wystawy i warsztaty, ale też uruchamiają ogólnopolską inicjatywę społeczną z okazji stulecia Polskich Kolei Państwowych.
Skąd pochodzi to święto?
Międzynarodowy Dzień Archiwów ustanowiono podczas 16. Międzynarodowego Kongresu Archiwów w Kuala Lumpur. Data 9 czerwca upamiętnia powstanie w 1948 roku Międzynarodowej Rady Archiwów (ICA) pod auspicjami UNESCO. Pierwsze obchody odbyły się w 2007 roku, a z każdą kolejną edycją do organizacji wydarzeń dołączały nowe instytucje z kilkudziesięciu krajów świata. Początkowo obchodzony jeden dzień, stopniowo rozszerzał się w czasie – dziś cykl wydarzeń obejmuje cały tydzień, przypadający zwykle w drugim tygodniu czerwca.
W 2026 roku Archiwa Państwowe świętują po raz dziewiętnasty. Tegoroczna edycja Międzynarodowego Tygodnia Archiwów organizowanego przez ICA (8–12 czerwca) przebiega pod hasłem #ArchiwadlaSprawiedliwości: Prawa, pamięć i przyszłość, które podkreśla rolę archiwów w umacnianiu praw obywatelskich i demokratycznych społeczeństw.
Po co są archiwa państwowe?
Archiwa państwowe to instytucje publiczne odpowiedzialne za gromadzenie, opracowywanie, zabezpieczanie i udostępnianie narodowego zasobu archiwalnego. Ich rola wykracza daleko poza przechowywanie historycznych dokumentów.
Przede wszystkim archiwa chronią prawa obywateli. W zgromadzonych zbiorach znajdują się dokumenty potwierdzające własność, przebieg zatrudnienia, służbę wojskową czy stan cywilny – a bywa, że są jedynym zachowanym dowodem w sprawach prawnych i administracyjnych. Archiwa są też fundamentem badań naukowych: historycy, socjologowie, genealodzy i przedstawiciele wielu innych dyscyplin korzystają z materiałów archiwalnych jako źródeł pierwotnych. Bez dostępu do tych zasobów poznanie i weryfikacja przeszłości byłyby po prostu niemożliwe.
Archiwa publiczne pełnią również funkcję kontrolną wobec władzy – dokumentują działalność organów państwa i umożliwiają obywatelom dostęp do informacji o historii instytucji publicznych. Coraz szerzej służą też społecznościom lokalnym: osoby poszukujące informacji o przodkach czy historii swojej miejscowości mogą korzystać z zasobów archiwalnych bezpośrednio lub przez internetowy portal Szukaj w Archiwach (szukajwarchiwach.gov.pl).
Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych dr Paweł Pietrzyk podkreślił, że archiwa to nie wyłącznie instytucje historyczne: „Nie mówimy tu wyłącznie o historii. Mówimy o dokumentach, które mają moc – potrafią potwierdzić prawa, rozstrzygnąć sprawy, przywrócić ciągłość pamięci i odbudować wiedzę o przeszłości”.
Ile mamy archiwów w Polsce?
Sieć archiwów państwowych w Polsce tworzą 3 archiwa centralne z siedzibami w Warszawie oraz 29 archiwów o zasięgu regionalnym z oddziałami zamiejscowymi. Wszystkie podlegają Naczelnemu Dyrektorowi Archiwów Państwowych, który sprawuje nadzór nad narodowym zasobem archiwalnym w imieniu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Archiwa centralne to:
- Archiwum Główne Akt Dawnych przechowujące akta władz centralnych wytworzone do 1918 roku,
- Archiwum Akt Nowych gromadzące dokumentację po 1918 roku oraz
- Narodowe Archiwum Cyfrowe specjalizujące się w zbiorach foto-, fono- i filmograficznych.
Archiwa regionalne gromadzą dokumentację wytworzoną przez lokalne władze, urzędy, organizacje i spuścizny osób prywatnych. W większości placówek przechowywane materiały pochodzą z XIX i XX wieku, lecz w niektórych zasoby sięgają epoki średniowiecza.
Archiwalia dotyczące Polski i Polonii gromadzone są ponadto przez archiwa, biblioteki i muzea polonijne działające m.in. we Francji, w Stanach Zjednoczonych i w Wielkiej Brytanii.
Co w tym roku dzieje się w polskich archiwach?
Obchody Międzynarodowego (Ty)Dnia Archiwów 2026 trwają od 6 do 13 czerwca w ponad 20 lokalizacjach na terenie całej Polski. W programie znalazły się dni otwarte z możliwością zwiedzania magazynów archiwalnych i pracowni digitalizacji, wystawy dokumentów historycznych, warsztaty genealogiczne i kaligraficzne, konferencje naukowe, gry miejskie oraz pokazy filmowe. Przykładowo Archiwum Państwowe w Zamościu prezentuje pod hasłem „Zamojskie oryginały” m.in. oryginalny akt lokacyjny Zamościa z 1580 roku.
Równolegle 9 czerwca startuje ogólnopolska inicjatywa społeczna „Pamięć Kolejowych Pokoleń w Archiwach Państwowych”, przygotowana z okazji jubileuszu 100-lecia Polskich Kolei Państwowych. Akcja potrwa do 2 października 2026 roku i jest skierowana do wszystkich – rodzin kolejarzy, miłośników kolei, stowarzyszeń i instytucji. Jej celem jest zebranie prywatnych dokumentów, fotografii, pamiątek i wspomnień związanych z historią kolei na ziemiach polskich, od XIX wieku po współczesność. Przekazane materiały zostaną opracowane naukowo, zabezpieczone i udostępnione publicznie w serwisie Szukaj w Archiwach. Inicjatywę objęli patronatem honorowym Minister Infrastruktury oraz Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Wyzwania archiwistyki w dobie cyfryzacji
Współczesne archiwa mierzą się z rosnącymi wyzwaniami cyfrowymi. Do tradycyjnych zadań związanych z ochroną dokumentów papierowych, pergaminowych i innych historycznych nośników doszła konieczność długoterminowego przechowywania dokumentów elektronicznych, digitalizacji zbiorów i zapewnienia trwałego dostępu do plików cyfrowych. Polskie archiwa państwowe prowadzą w tym zakresie projekt Archiwum Dokumentów Elektronicznych (ADE), a na co dzień udostępniają cyfrowe kopie archiwaliów przez centralny portal Szukaj w Archiwach.
Źródła: B2BData.pl Agencja Informacyjna
