19 kwietnia 2026 roku przypada 83. rocznica wybuchu Powstania w Getcie Warszawskim — jednego z najważniejszych symboli żydowskiego oporu wobec nazistowskiego ludobójstwa. W Warszawie odbyły się centralne uroczystości, w których wzięli udział przedstawiciele władz państwowych i samorządowych, dyplomaci, ocalali z Zagłady oraz tysiące mieszkańców stolicy.
Czym było powstanie?
Powstanie w Getcie Warszawskim trwało od 19 kwietnia do 16 maja 1943 roku. Było pierwszą akcją zbrojną o dużej skali podjętą przez polskie organizacje podziemne przeciwko Niemcom, a zarazem — jak wskazuje Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego — „pierwszym miejskim powstaniem w okupowanej Europie, aktem o charakterze symbolicznym – zważywszy na nikłe szanse powodzenia”.
Bezpośrednią przyczyną wybuchu walk była decyzja o ostatecznej likwidacji getta warszawskiego, podjęta przez władze III Rzeszy w ramach realizacji Holokaustu. W szczytowym okresie getto zamieszkiwało niemal pół miliona Żydów. Na początku 1943 roku, po masakrze podczas tzw. Wielkiej Akcji deportacyjnej latem 1942 roku — w ramach której do obozu zagłady w Treblince wywieziono i zamordowano ok. 265–300 tysięcy osób — w getcie pozostało od 50 do 70 tysięcy ludzi.
Główną siłę zbrojną powstania stanowili bojownicy dwóch organizacji podziemnych: Żydowskiej Organizacji Bojowej (ŻOB), liczącej ok. 300–500 członków podzielonych na 22 grupy bojowe, oraz Żydowskiego Związku Wojskowego (ŻZW), skupiającego ok. 250 bojowników. Przywódcą ŻOB był Mordechaj Anielewicz. Naprzeciw nich stanęły oddziały liczące około 2000 żołnierzy: grenadierzy SS, oddziały Waffen-SS, jednostki Policji Bezpieczeństwa, Wehrmacht i formacje pomocnicze — uzbrojone w czołgi, wozy pancerne i miotacze płomieni.
Walki trwały niemal cztery tygodnie. Niemcy, stosując metodę systematycznego podpalania każdego kwartału getta, przez niemal miesiąc niszczyli kolejne bloki zabudowy. 8 maja 1943 roku, w bunkrze przy ulicy Miłej 18, samobójstwo popełnił Mordechaj Anielewicz wraz z grupą kilkudziesięciu żołnierzy. Nielicznym bojownikom udało się kanałami wydostać z płonącego getta. 16 maja 1943 roku, na rozkaz Jürgena Stroopa — komendanta policji i SS — Niemcy wysadzili Wielką Synagogę przy ulicy Tłomackie. Stroop zameldował Heinrichowi Himmlerowi: „Żydowska dzielnica mieszkaniowa w Warszawie już nie istnieje!”. Według raportów Stroopa zginęło lub zostało schwytanych ponad 56 tysięcy Żydów.
Uroczystości w 2026 roku
Główne uroczystości 83. rocznicy odbyły się w niedzielę 19 kwietnia 2026 roku o godz. 12:00 pod Pomnikiem Bohaterów Getta na Muranowie. Uczestniczyli w nich przedstawiciele społeczności żydowskiej, ocalali z Zagłady, Sprawiedliwi Wśród Narodów Świata, przedstawiciele władz państwowych i samorządowych, dyplomaci oraz mieszkańcy stolicy. O godzinie 12:00 w całej Warszawie uruchomiono syreny systemu alarmowania i ostrzegania ludności — wyemitowany został sygnał ciągły trwający 1 minutę.
Po części oficjalnej odbył się Marsz Pamięci, szlakiem najważniejszych miejsc związanych z historią getta. Trasa obejmowała: Pomnik Bohaterów Getta, Pomnik Żegoty, tablicę Szmula Zygielbojma przy ul. Edelmana 6, Bunkier Anielewicza przy rogu ulic Miłej i Dubois oraz Umschlagplatz przy ul. Stawki 4/6.
Organizatorem tegorocznych obchodów było Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów w Polsce. Partnerami uroczystości były: Stowarzyszenie Żydów Kombatantów i Poszkodowanych w II Wojnie Światowej, Muzeum POLIN oraz Stowarzyszenie „Dzieci Holocaustu” w Polsce.
W obchodach uczestniczyli przedstawiciele Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Wieczorem w Audytorium Muzeum POLIN odbędzie się koncert rocznicowy z udziałem ministry kultury i dziedzictwa narodowego Marty Cienkowskiej. Pianista Aleksander Dębicz wraz z orkiestrą Sinfonia Varsovia pod dyrekcją Marty Kluczyńskiej zaprezentują program oparty na improwizacjach do tradycyjnych pieśni oraz utworach inspirowanych muzyką żydowską i historią powstania. Kulminacją wieczoru będzie, jak zapowiada Ministerstwo Kultury, „prawykonanie kompozycji «Yellow Daffodil», napisanej specjalnie na 83. rocznicę wybuchu powstania”.
Kwiaty pod Pomnikiem Bohaterów Getta Warszawskiego złożył wiceminister kultury Marek Krawczyk.
Akcja Żonkile
Nieodłącznym elementem obchodów była Akcja Żonkile — coroczna inicjatywa polegająca na przypinaniu papierowych żonkili na znak pamięci o uczestnikach powstania i cywilnych mieszkańcach getta. W tym roku Akcję Żonkile wspierały nowe ambasadorki i nowi ambasadorowie: ocalała z getta warszawskiego Krystyna Budnicka, reporter Mariusz Szczygieł, aktorki Kamila Urzędowska i Julia Kamińska oraz artysta Dominik Więcek.
Słowa rektora Uniwersytetu Warszawskiego
Z okazji 83. rocznicy prof. Alojzy Z. Nowak, rektor Uniwersytetu Warszawskiego, skierował do społeczności akademickiej specjalne słowa. Oddając hołd ofiarom i bohaterom powstania, napisał:
„19 kwietnia jest dniem skłaniającym do refleksji i zadumy nad niewyobrażalnym cierpieniem oraz nad walką o godność, człowieczeństwo, miłość do bliskich i choćby najmniejszą nadzieję na przetrwanie.”
Rektor zaznaczył, że Uniwersytet Warszawski oddaje hołd wszystkim mieszkańcom getta — „Bohaterkom i Bohaterom” — a także związanym z uczelnią studentom, doktorantom i profesorom, którzy polegli w walce z niemieckim okupantem.
Znaczenie historyczne
Powstanie w Getcie Warszawskim pozostaje do dziś symbolem walki o godność w obliczu zagłady. Jego wyjątkowość polega na tym, że bojownicy — nieliczni, słabo uzbrojeni, pozbawieni realnych szans na zwycięstwo militarne — podjęli walkę świadomie. Jak podkreśla Muzeum POLIN, „nie mieli nadziei na zwycięstwo. Powodowało nimi pragnienie zemsty i zadania jak największych strat oprawcom. Przede wszystkim jednak wybrali śmierć z godnością, z bronią w ręku”. Każda kolejna rocznica tego zrywu jest przypomnieniem, że pamięć o ludobójstwie pozostaje podstawowym obowiązkiem moralnym kolejnych pokoleń.
