W kalendarzu polskich świąt zawodowych 30 września zajmuje szczególne miejsce. To właśnie tego dnia obchodzimy Dzień Archiwisty – święto osób, które każdego dnia dbają o zachowanie narodowej pamięci i historii. Choć ta profesja może wydawać się niewidoczna dla przeciętnego obywatela, archiwiści odgrywają kluczową rolę w społeczeństwie, służąc jako strażnicy najważniejszych dokumentów i świadectw przeszłości.
Kim są archiwiści i dlaczego ich praca jest niezbędna?
Archiwiści to specjaliści zajmujący się gromadzeniem, opracowywaniem, przechowywaniem i udostępnianiem materiałów archiwalnych. Ich głównym zadaniem jest zapewnienie trwałej ochrony dokumentów o wartości historycznej, naukowej, prawnej czy społecznej. W dobie cyfryzacji ich obowiązki rozszerzyły się także na archiwizację dokumentów elektronicznych i digitalizację zbiorów tradycyjnych.
Praca archiwisty wymaga szerokiej wiedzy z zakresu historii, prawa, informatyki oraz znajomości różnych technologii przechowywania danych. Muszą oni potrafić ocenić wartość dokumentów, określić zasady ich przechowywania, a także udostępnić je badaczom, historykom, genealogom czy zwykłym obywatelom poszukującym informacji o swojej rodzinie czy lokalnej społeczności.
Po co są potrzebne archiwa?
Archiwa pełnią w społeczeństwie kilka fundamentalnych funkcji, które często pozostają niedoceniane:
- Zachowanie pamięci historycznej – archiwa przechowują dokumenty świadczące o najważniejszych wydarzeniach w dziejach kraju, regionu czy lokalnej społeczności. Bez tej działalności wiele cennych informacji o naszej przeszłości zostałoby bezpowrotnie utraconych.
- Ochrona praw obywateli – w archiwach znajdują się dokumenty potwierdzające prawa własności, pochodzenie, służbę wojskową czy zatrudnienie. Są one często jedynym dowodem w sprawach prawnych, szczególnie gdy inne dokumenty zostały zniszczone lub zagubione.
- Wsparcie badań naukowych – historycy, socjologowie, genealodzy i przedstawiciele wielu innych dyscyplin naukowych korzystają z materiałów archiwalnych w swoich badaniach. Bez dostępu do tych źródeł niemożliwe byłoby poznanie i zrozumienie przeszłości.
- Służba społeczności – coraz więcej osób poszukuje informacji o swoich przodkach, historii rodziny czy miejscowości. Archiwa umożliwiają takie poszukiwania, pomagając obywatelom poznać swoje korzenie.
- Transparentność władzy – archiwa publiczne przechowują dokumenty powstałe w działalności organów państwa, co umożliwia kontrolę społeczną i badanie historii instytucji publicznych.
Jak działają archiwa publiczne w Polsce?
System archiwów publicznych w Polsce ma dobrze zorganizowaną strukturę, która zapewnia kompleksową opiekę nad narodowym zasobem archiwalnym. Archiwa państwowe w Polsce wchodzą w skład państwowej sieci archiwalnej i podlegają Naczelnemu Dyrektorowi Archiwów Państwowych.
Struktura archiwów państwowych
Dziś sieć archiwów państwowych tworzą 3 archiwa centralne z siedzibami w Warszawie i 29 archiwów o zasięgu regionalnym z oddziałami zamiejscowymi – przechowujących źródła historyczne do dziejów regionu.
Archiwa centralne w Warszawie:
- Archiwum Główne Akt Dawnych – przechowujące wytworzone do 1918 r. akta władz centralnych i częściowo prowincjonalnych oraz archiwa rodzin o znaczeniu ogólnopolskim
- Archiwum Akt Nowych – przechowujące wytworzone po 1918 r. akta władz centralnych, instytucji i stowarzyszeń o charakterze ogólnopolskim, spuścizny po wybitnych działaczach politycznych i społecznych
- Narodowe Archiwum Cyfrowe – przechowujące dokumentacje foto- i fonograficzną oraz filmową powstałą od początków XX w.
Archiwa regionalne stanowią trzon systemu archiwalnego w Polsce. W regionalnych archiwach państwowych i ich oddziałach gromadzone są archiwalia wytworzone przez lokalne władze, urzędy państwowe, organizacje społeczne, przedsiębiorstwa i spuścizny osób prywatnych.
Zarządzanie systemem archiwalnym
Archiwami państwowymi zarządza Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych podległy Ministrowi Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz kierujący Naczelną Dyrekcją Archiwów Państwowych (NDAP). Sprawuje on nadzór i opiekę nad narodowym zasobem archiwalnym.
Zasoby archiwalne
W większości archiwów przechowywane materiały pochodzą z XIX i XX w. W niektórych znajdują się materiały starsze – sięgające wieków średnich. To oznacza, że polskie archiwa przechowują dokumenty obejmujące okres od średniowiecza po współczesność, co czyni je nieocenionym źródłem wiedzy o dziejach naszego kraju.
Warto podkreślić, że archiwalia znajdują się również w zbiorach wielu bibliotek (głównie naukowych), muzeów państwowych i samorządowych oraz w zbiorach prywatnych. Dodatkowo archiwalia dotyczące Polski i Polonii gromadzone są także przez archiwa, biblioteki, instytuty i muzea polonijne działające poza granicami kraju (m. in. we Francji, w Stanach Zjednoczonych i w Wielkiej Brytanii).
Wyzwania współczesnej archiwistyki
Współcześni archiwiści muszą radzić sobie z nowymi wyzwaniami, które niosą postęp technologiczny i zmiany społeczne. Digitalizacja zbiorów, ochrona dokumentów elektronicznych, zapewnienie długoterminowego dostępu do plików cyfrowych czy udostępnianie zbiorów online to tylko niektóre z zadań, przed którymi stoją dzisiejsi archiwiści.
Równocześnie muszą oni zachować tradycyjne umiejętności związane z opieką nad dokumentami papierowymi, pergaminowymi czy innymi historycznymi nośnikami informacji. To sprawia, że zawód archiwisty jest dziś bardziej złożony niż kiedykolwiek wcześniej.
Dzień Archiwisty to okazja do doceniania pracy osób, które często pozostają w cieniu, ale bez których nasza wiedza o przeszłości byłaby znacznie uboższa. Archiwiści to nie tylko strażnicy dokumentów – to przewodnicy po labiryntach historii, którzy pomagają nam zrozumieć, skąd pochodzimy i dokąd zmierzamy. Ich praca ma fundamentalne znaczenie dla zachowania tożsamości narodowej, ochrony praw obywateli i rozwoju nauki.
W dobie szybkich przemian technologicznych i społecznych rola archiwistów staje się jeszcze bardziej istotna. To oni dbają o to, by w natłoku codziennych informacji nie zatracić tego, co naprawdę wartościowe i trwałe. Dlatego warto pamiętać o ich pracy nie tylko 30 września, ale przez cały rok.
Źródło: B2BData.pl Agencja Informacyjna
