Dziś, 27 grudnia 2025 roku, Polska obchodzi Narodowy Dzień Zwycięskiego Powstania Wielkopolskiego. To święto państwowe upamiętnia zryw Polaków z lat 1918-1919, który zakończył się przyłączeniem Wielkopolski do odrodzonej Rzeczypospolitej. W całym kraju odbywają się uroczystości ku czci powstańców, którzy wywalczyli wolność dla swoich ziem.
Geneza święta państwowego
Narodowy Dzień Zwycięskiego Powstania Wielkopolskiego został ustanowiony stosunkowo niedawno. W czerwcu 2021 roku inicjatorami stworzenia nowego święta byli przedstawiciele Wielkopolskiego Muzeum Niepodległości w Poznaniu, poznańskiego oddziału Instytutu Pamięci Narodowej, Towarzystwa Pamięci Powstania Wielkopolskiego 1918-1919, Stowarzyszenia Gmin i Powiatów Wielkopolski, Fundacji Zakłady Kórnickie oraz Muzeum Narodowego w Poznaniu.
Inicjatywa uzyskała szerokie poparcie społeczne. Organizatorzy zgromadzili ponad 4000 deklaracji poparcia od osób indywidualnych oraz kolejne ponad 3000 drogą elektroniczną. Jednostki samorządów terytorialnych przekazały 160 deklaracji w postaci uchwał, a 40 szkół złożyło deklaracje poparcia. Wsparcia udzielili także marszałkowie województw, metropolita poznański, wojewoda wielkopolski oraz prezydent Poznania.
Dnia 1 października 2021 roku Sejm RP przyjął ustawę zgłoszoną przez prezydenta Andrzeja Dudę, ustanawiającą święto państwowe. Inicjatywa prezydenta uzyskała poparcie rządu, a projekt ustawy został poparty zarówno podczas pierwszego, jak i drugiego czytania przez wszystkich uczestniczących w głosowaniu posłów. Następnie 28 października 2021 roku Senat jednomyślnie przyjął ustawę, a 23 listopada prezydent podpisał ją w Hotelu Bazar w Poznaniu.
Narodowy Dzień Zwycięskiego Powstania Wielkopolskiego jest trzynastym świętem państwowym w Polsce ustanowionym w drodze ustawy. Nie jest to jednak dzień wolny od pracy.
Historia Powstania Wielkopolskiego
Powstanie wielkopolskie wybuchło 27 grudnia 1918 roku w Poznaniu, w czasie wizyty powracającego do Polski Ignacego Jana Paderewskiego. Jego przemówienie wygłoszone dzień wcześniej przed hotelem Bazar stało się impulsem do wybuchu powstania będącego zrywem polskich mieszkańców Prowincji Poznańskiej przeciwko Republice Weimarskiej. Polacy domagali się powrotu ziem pozostających pod zaborem pruskim do Polski, która niewiele ponad miesiąc wcześniej odzyskała niepodległość.
Do wybuchu powstania tego dnia przyczyniła się także niemiecka parada zorganizowana w Poznaniu, podczas której zrywano polskie flagi i napadano na polskie instytucje. Historycy podkreślają, że z jednej strony było to powstanie nieuniknione, a z drugiej – było efektem ponad stu lat przygotowań: spokojnych, metodycznych i rozsądnych. Wyciągnięto bowiem wnioski z poprzednich wielu zrywów narodowowyzwoleńczych.
Powstanie nie było przygotowane jedynie pod względem militarnym. W przededniu jego wybuchu polski ruch niepodległościowy dysponował siłą liczącą około 8-10 tysięcy ludzi, z których jednak co najmniej połowa nie posiadała uzbrojenia. Oddziały powstańcze w krótkim czasie opanowały zdecydowaną większość obszaru Prowincji Poznańskiej, poza Bydgoszczą i Piłą.
Zwycięstwo i jego znaczenie
Powstanie zakończyło się zwycięstwem po siedmiu tygodniach walk. Dnia 16 lutego 1919 roku w Trewirze zawarto rozejm, który rozszerzał na front powstańczy zasady rozejmu zawartego w Compiègne 11 listopada 1918 roku, kończącego I wojnę światową. Niemcy zostali zobowiązani do zaprzestania kroków zaczepnych przeciw Polakom oraz wytyczono linię demarkacyjną.
Ostatecznie przynależność Wielkopolski do odrodzonej Rzeczypospolitej potwierdził zawarty 28 czerwca 1919 roku traktat wersalski. Większość ziem Prowincji Poznańskiej włączono do Rzeczypospolitej Polskiej i utworzono z niej województwo poznańskie.
Wedle oficjalnych danych w wyniku powstania życie straciło 2261 osób, a ponad 6000 zostało rannych. Choć w walce po stronie polskiej zginęło ponad 2000 osób, historycy wskazują, że straty niemieckie były o wiele większe.
Tegoroczne obchody
W 2025 roku przypada 107. rocznica wybuchu Powstania Wielkopolskiego. Z tej okazji w całej Polsce odbywają się uroczystości upamiętniające bohaterów powstania.
W Poznaniu tradycyjnie o godzinie 16:40 rozlegnie się dźwięk syren alarmowych – to umowna godzina rozpoczęcia walk w 1918 roku. Uroczystości odbywają się przy pomniku Powstańców Wielkopolskich oraz na Starym Rynku.
Instytut Pamięci Narodowej we Wrocławiu zorganizuje w niedzielę 28 grudnia o godzinie 12:00 uroczystą mszę świętą w Kościele Garnizonowym we Wrocławiu, sprawowaną w intencji powstańców wielkopolskich i ich bliskich. Organizatorami są Dyrektor Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu dr hab. Kamil Dworaczek, Dowódca Garnizonu Wrocław gen. bryg. Marek Brzezicha oraz Proboszcz Wojskowo-Cywilnej Parafii pw. św. Elżbiety ks. prałat płk Janusz Radzik.
W Krakowie kładka o. Bernatka i TAURON Arena Kraków zostały po zmroku podświetlone w biało-czerwonych barwach. Patriotyczna iluminacja pojawiła się również na wieży telewizyjnej na Krzemionkach należącej do firmy Emitel. Udekorowane flagami państwowymi zostały budynki miejskich jednostek organizacyjnych oraz miejskich spółek komunalnych.
Tradycyjnie 28 grudnia z inicjatywy Marka Woźniaka, Marszałka Województwa Wielkopolskiego, odbywają się w Warszawie uroczystości upamiętniające Powstanie Wielkopolskie. Rozpoczyna je msza święta w kościele Ojców Dominikanów przy ulicy Freta, po której uroczystości przenoszą się na plac marszałka Józefa Piłsudskiego przed Grób Nieznanego Żołnierza.
Znaczenie dla współczesnej Polski
Powstanie wielkopolskie było największym na terenie zaborów zakończonym zwycięstwem polskim zrywem niepodległościowym. Jego znaczenie dla kształtu granic odrodzonej Rzeczypospolitej było fundamentalne.
Celem ustanowienia święta państwowego jest upowszechnienie wiedzy o zwycięskim powstaniu wielkopolskim, które przez długi czas pozostawało w cieniu innych polskich powstań narodowych. Jak podkreśla preambuła ustawy ustanawiającej święto, obchody te są hołdem dla bohaterów – uczestników narodowego zrywu z lat 1918-1919, którzy wyzwolili Wielkopolskę spod panowania niemieckiego i przyłączyli ją do odrodzonej Rzeczypospolitej.
Pamięć o Powstaniu Wielkopolskim jest szczególnie kultywowana w regionie. Na terenie Wielkopolski, a także w innych częściach Polski, znajdują się liczne pomniki i tablice pamiątkowe upamiętniające powstańców. W ewidencji grobów weteranów walk o wolność i niepodległość Polski prowadzonej przez Instytut Pamięci Narodowej znajdują się groby powstańców wielkopolskich spoczywających na cmentarzach w całej Polsce, w tym ponad 30 grobów na dolnośląskich nekropoliach.
Źródła:
- Instytut Pamięci Narodowej we Wrocławiu – Powstańcy wielkopolscy w stolicy Dolnego Śląska (https://wroclaw.ipn.gov.pl/wro/aktualnosci/235505,Powstancy-wielkopolscy-w-stolicy-Dolnego-Slaska-Wroclaw-27-grudnia-2025.html)
- Urząd Miasta Krakowa – 107. rocznica wybuchu Powstania Wielkopolskiego (https://krakow.pl/aktualnosci/303402,29,komunikat,107__rocznica_wybuchu_powstania_wielkopolskiego.html)
- Instytut Pamięci Narodowej – Archiwum – 27 grudnia Narodowy Dzień Zwycięskiego Powstania Wielkopolskiego
- Instytut Pamięci Narodowej w Poznaniu – Obchody Narodowego Dnia Zwycięskiego Powstania Wielkopolskiego – Warszawa, 28 grudnia 2024
